Opinie: ‘Overheid heeft de plicht zeevarenden te beschermen’

Bewapenen of niet bewapenen - dat is de centrale vraag die momenteel leidt tot veel discussie in de scheepvaart. Mag het reders worden toegestaan gewapende beveiligers in te zetten om zich te beschermen tegen de aanvalsdreiging van piraten? Wie moet verantwoordelijk worden gehouden voor dergelijke beslissingen? Wie moet de kosten van dergelijke beveiligers betalen?

Door Jan Kromhout

Er bestaat een dringende behoefte aan antwoorden op deze vragen nu piraterij een aanhoudende bedreiging vormt voor koopvaardijschepen.

De International Maritime Organization heeft aanbevelingen geformuleerd voor reders, operators en kapiteins en tevens haven- en kuststaten nabij Somalië dringend verzocht te voorzien in gewapende beveiligers aan boord van schepen die door risicogebieden varen.

De International Transport Workers Federation, die de belangen behartigt van zeevarenden, heeft gesproken over het recht van bemanningsleden om te weigeren dienst te doen aan boord van schepen in ‘high-risk areas'.

Vlaggestaten hebben de kwestie uitvoerig besproken en enkele staten hebben passende richtlijnen uitgevaardigd.

Verzekeraars, scheepsmanagers, classificatiebureaus, P&I-clubs en andere partijen hebben allen bijgedragen aan het debat, waarbij algemeen wordt erkend dat het de verantwoordelijkheid is van de scheepvaart, van vlaggestaten en regeringen over de hele wereld om de plaag van piraterij uit te bannen en internationale richtlijnen vast te stellen om de kwestie van gewapende beveiligers aan boord van koopvaardijschepen te regelen.

Onlangs heeft de Commissie De Wijkerslooth de Nederlandse regering geadviseerd over te gaan tot een hoger niveau van bescherming van de koopvaardijvloot en ‘zo dat nodig is', de inzet van gewapende particuliere beveiligers.

Het rapport waarschuwt echter dat beveiligers alleen door de overheid mogen worden ingeleend en zij dienen hun beveiligende taak als militair uit te voeren onder het gezag van het ministerie van Defensie. Het rapport voegt daaraan toe dat het onder de huidige omstandigheden niet wenselijk is dat reders zelf gewapende particuliere beveiligers inhuren - een mogelijkheid die slechts ‘onder bijzondere condities' zou moeten worden overwogen.

Militaire status
De commissie dringt er bij de regering op aan te zorgen voor voldoende rechtstatelijke waarborgen bij het toestaan van vormen van zelfbescherming. Intussen heeft de regering de plicht te zorgen voor afdoende bescherming tegen piraterij. Dat gebeurt nu al door patrouilles en escortes van de marine rondom de Hoorn van Afrika en door gewapende manschappen aan boord van ‘zeer kwetsbare transporten' te laten meevaren. De commissie zegt dat dit uitbreiding verdient, zodat alle daarvoor in aanmerking komende transporten van militaire beveiliging worden voorzien door Defensie.

De commissie voegt daaraan toe dat, als dat nodig is, de daarvoor benodigde capaciteit kan worden gecreëerd - met behulp van financiering door de reders - door inschakeling van reservisten of door inlening van personeel van kwalitatief hoogstaande particuliere bedrijven, die dan als tijdelijk militair door Defensie worden ingezet.

Indien de overheid gebruik maakt van haar eigen capaciteit, reservisten inschakelt of bewapende particuliere beveiligers inleent die tijdelijk de militaire status krijgen, is er volgens de commissie geen sprake van privatisering van veiligheidstaken. Door op deze wijze een aanvulling op de Defensiecapaciteit te creëren, is er geen aanpassing van wet- en regelgeving nodig. ‘Wel is een zorgvuldig selecteren en contracteren van de desbetreffende beveiligers en hun werkgever volgens door het ministerie van Defensie gestelde eisen noodzakelijk', aldus het rapport. De verwachting is dat het advies van de commissie in beginsel zou kunnen leiden tot de noodzakelijk geachte mate van bescherming van koopvaardijschepen.

Alternatief
Het alternatief - waarbij reders zelf beveiligers inhuren (een aanpak die door de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders wordt gesteund) - brengt volgens het rapport ‘een aantal problemen' met zich mee en zou een ingrijpende wijziging van de Nederlandse wet- en regelgeving vereisen, hetgeen normaal gesproken ‘meerdere jaren' in beslag neemt.

Het advies van de commissie sluit inhuur van bewapende particuliere beveiligers niet principieel uit. Het geweldsmonopolie van de overheid houdt niet in dat alleen de overheid geweld mag toepassen, maar dat die overheid bepaalt wie onder welke condities daartoe gerechtigd is. De commissie stelt dat de vraag of er al dan niet gewapende particulieren moeten worden ingeschakeld alleen dan moet worden overwogen indien Defensie niet in staat blijkt te zorgen voor het benodigde niveau van bescherming.

Indien de overheid haar zorgplicht verzaakt, zal dit leiden tot invoering van alternatieven - ook als die gecompliceerd zijn in hun vormgeving en uitwerking. De commissie merkt verder op dat rekening dient te worden gehouden met relevante internationale ontwikkelingen - en dat de aanhoudende discussie die in andere Europese landen en door internationale gremia wordt gevoerd ertoe kan leiden dat een toenemend aantal landen kiest voor inschakeling van particuliere beveiligers. ‘Hetgeen leidt tot de overweging daarbij aan te sluiten, vooral als aan basale regulerende voorwaarden op internationaal niveau kan worden voldaan', aldus het rapport.

De commissie is van mening dat met dit advies ‘recht wordt gedaan aan de gerechtvaardigde wens van burgers om voldoende te worden beschermd door de overheid tegen zware inbreuken op lijf en goed'. ‘Door afdoende bescherming te bieden voorkomt de overheid dat burgers zich het gebruik van geweldsmiddelen toe-eigenen of hun toevlucht nemen tot individuen of bedrijven, die de gewenste bescherming kunnen bieden', maar waarbij extra geweldrisico's niet onaannemelijk zijn en zeker de democratische controle op het gebruik van het geweldsmiddel verloren gaat.

Geweldsmonopolie
Het is onmiskenbaar de plicht van de overheid zich tot het uiterste in te spannen om de koopvaardijvloot te beschermen tegen aanvallen van piraten. Ingeval de overheid om welke reden ook deze zorgplicht niet kan nakomen, zal zij hulp van buiten moeten inzetten. Het is niet wenselijk dat particuliere bedrijven gewapende particuliere beveiligers inhuren om de taken uit te voeren die behoren tot de verantwoordelijkheid van de overheid, die haar geweldsmonopolie dient te behouden.

Bovendien dienen de kosten van beveiliging tegen piraterij te worden gedragen door de Staat. Reders zouden alleen in speciale situaties gewapende particuliere beveiligers mogen inhuren, in het geval dat de overheid haar zorgplicht niet kan nakomen.

Indien Nederlandse reders toch gewapende particuliere beveiligers inhuren of wapens verstrekken aan de zich aan boord bevindende particuliere beveiligers, bestaat de kans dat niet alleen de direct betrokkenen - maar ook het walpersoneel, waaronder de eindverantwoordelijken van de onderneming - strafrechtelijk worden vervolgd.

Bovendien kunnen reders worden geconfronteerd met de plaatselijk geldende wet- en regelgeving voor de im- en export van wapens ingeval het vaartuig wapens aan boord heeft en de jurisdictie van een ander land binnen vaart.  

Jan Kromhout is partner bij de Rotterdamse vestiging van AKD advocaten & notarissen.