Hoge laagwatervrachten schrikken verladers niet af

Bijzonder is dat Jonkeren, werkzaam bij de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde, afdeling Ruimtelijke economie, zijn doctorstitel grotendeels te danken heeft aan zo’n 9000 anonieme vrachtmeldingen op VAART!Vrachtindicator in de periode 2003-2005. Daarnaast deed hij veel literatuuronderzoek en sprak met tal van deskundigen in de binnenvaart, zowel varend als aan de wal. Zijn vier jaar geleden begonnen studie is uitgevoerd in het kader van het EZ-klimaatonderzoek ‘Klimaat voor Ruimte’, voor het klimaatbestendig maken van de Nederlandse economie.

Jonkeren (1979) onderzocht het effect van lage waterstanden op transportprijzen in de binnenvaart en op klimaatverandering. De extreme laagwaterperiode van 2003 had zijn speciale belangstelling, met een door hem berekend welvaartsverlies van maximaal 91 miljoen euro voor reizen met bestemmingen boven Kaub. In een ‘normaal’ jaar becijfert Jonkeren de kosten van laag water op 28 miljoen euro.

Zijn analyse uitbreidend tot de totale Rijnvaartmarkt, komt Jonkeren voor 2003 op maximaal 221 miljoen euro welvaartsverlies. ‘Omdat het aannemelijk is dat droge jaren als 2003 vaker zullen voorkomen in de toekomst, is het waarschijnlijk dat de jaarlijkse welvaartsverliezen door hogere binnenvaart transportprijzen zullen toenemen’, stelt Olaf Jonkeren in zijn proefschrift.

De mate waarin de transportprijs bij laag water stijgt, hangt af van vraag en aanbod, of de onbalans in vervoersstromen in de binnenvaartmarkt. Bij extreem laag water zoals in 2003 kan de vracht per ton in de praktijk tot 74% toenemen, vergeleken met situaties waarin laag water nauwelijks beperking voor de aflaaddiepte vormt. 

Als gevolg van de prijsstijgingen lijken transportstromen in Noordwest-Europa zich aan te passen: een klein deel van het binnenvaartvervoer verschuift naar de concurrerende modaliteiten weg en spoor, constateerde Jonkeren. Om te kunnen bepalen wanneer verladers overstappen naar een andere modaliteit, gebruikte hij het strategisch netwerkmodel NODUS. Dat maakt gedetailleerde analyses mogelijk van vrachttransport over uitgebreide multimodale netwerken. De verschuiving in een jaar met het meest extreme KNMI klimaatscenario (W+) bleef beperkt tot 5,4%. Voor het vervoer per schip pleit dat alternatief vervoer over spoor en weg zorgt voor een hogere CO2-uitstoot, voor de Kaub-gerelateerde transportmarkt met 1,1%.

Met een nog grotere dataset (20.000 vrachtmeldingen voor reizen binnen heel Noordwest-Europa) analyseerde Jonkeren het effect van vraag en aanbod op de vrachtenmarkt. Bij een onbalans in het ladingaanbod kan de vracht tot gemiddeld 8% lager uitpakken. Er zijn uitschieters, zoals de vrachten naar de Duitse Neckarregio die 37% hoger liggen dan bij reizen daar vandaan.

Bij hogere transportprijzen gaat in de binnenvaart de vaarsnelheid niet omhoog, constateerde Olaf Jonkeren. In de zeevaart gebeurt dat wel, met als gevolg een hoger brandstofverbruik en emissieniveau. In de Rijnvaart kiezen schippers er bij hogere vrachten voor meer uren te varen op een dag, om zo hun omloopsnelheid te maximaliseren binnen de beperkingen van de Vaartijdenwet. De lagere beladingsgraad leverde tijdens de laagwaterperiode van 2003 volgens Jonkeren circa 10% meer scheepsbewegingen op, met daardoor uiteraard ook een toename van het brandstofverbruik.

Kennis over de effecten van klimaatverandering op de economie is zeer relevant voor overheden op nationaal en internationaal niveau, omdat deze effecten grote maatschappelijke gevolgen kunnen hebben. Het ministerie van Economische Zaken tuigde daarvoor een nationaal onderzoeksprogramma ‘Klimaat voor Ruimte’ op, dat bijdroeg aan de financiering van het onderzoek van Jonkeren. 

Een van de sectoren die verondersteld worden gevoelig te zijn voor klimaatverandering is de transportsector in het algemeen en de binnenvaartsector in het bijzonder. Het is waarschijnlijk dat klimaatverandering de bevaarbaarheid van waterwegen zal beïnvloeden. Voor Noordwest-Europa wordt verwacht dat hoge waterstanden vaker zullen voorkomen in de winter, terwijl het voor de zomerperiode waarschijnlijk is dat het aantal dagen met lage waterstanden toeneemt.

De resultaten van Jonkeren’s onderzoek en zijn onderzoeksmethoden kunnen worden gebruikt bij maatschappelijke kosten-batenanalyses voor beleids- en investeringsbeslissingen. Bijvoorbeeld wanneer het plaatsen van stuwen in de Rijn aan de orde zou zijn. Hij is zich bewust van de beperkte focus van zijn onderzoek (vooral op vrachttarieven) en doet in zijn proefschrift aanbevelingen voor vervolgonderzoek. Bijvoorbeeld naar transportbetrouwbaarheid: in welke mate zullen lage waterstanden invloed hebben op de betrouwbaarheid van binnenvaartvervoer? Of de effecten van hoogwatersituaties voor de binnenvaart. Naast onderzoek op basis van vrachtprijzen uit de spotmarkt (Vrachtindicator), stelt Jonkeren voor om ook de contractenmarkt erbij te betrekken en zo de effecten op lange termijn te onderzoeken. Verder suggereert hij dat er wellicht een markt kan zijn voor verzekeringen om het risico van prijsverschillen bij extreme waterstanden af te dekken.

Met het lage water en de láág blijvende vrachten nú, lijkt de situatie van de binnenvaartmarkt op dit moment haaks te staan op de uitkomsten van Jonkeren’s promotieonderzoek. Zijn empirische analyses tonen namelijk aan dat de transportprijzen aanzienlijk stijgen in perioden met lage waterstanden. Zo hebben schippers het ook altijd ervaren, maar die wetmatigheid gaat nu niet op. De economische crisis, met een sterk verminderd ladingaanbod voor een groeiende vloot, gooit roet in het eten. Nu veel schippers, ondanks de lage waterstand, genoegen nemen met een lage vracht om maar aan de reis te zijn, blijft er ergens waarschijnlijk geld over. Jonkeren kan zijn onderzoek een nieuwe impuls geven. (DvdM)

Het proefschrift van Olaf Jonkeren, ‘Adaption to Climate Change in Inland Waterways Transport’ (153 pagina’s, Engelstalig met een Nederlandse samenvatting), is in druk uitgegeven door Thela Thesis (ISBN 978 90 361 0142 4) als nummer 460 in de Research Serie van het Tinbergen Instituut.