Onderzoek naar monumentstatus voor ‘lastig' mobiel erfgoed

Het ministerie van OCenW gaat onderzoeken of mobiel erfgoed de status van monument kan krijgen. De modernisering van het monumentenbeleid biedt kansen voor mobiel erfgoed als schepen, auto's en vliegtuigen. Zo krijgen bijvoorbeeld historische havens in de toekomst een plek in het bestemmingsplan. Dat maakt ze niet onaantastbaar, maar wie voortaan zo'n stuk erfgoed (en de schepen die er liggen) wil ‘wegbestemmen' moet daar goede redenen voor hebben.

Minister Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OcenW) streeft naar emancipatie van het natte erfgoed, betoogde Jan de Jong, leider van het project Modernisering Monumentenzorg (MoMo) 6 november op een symposium van de Federatie Oud-Nederlandse Vaartuigen (FONV) in Enkhuizen. In het recente visiedocument ‘Erfgoed, een lust geen last' van OCenW stond echter niets over mobiel erfgoed. ‘De FONV maakte ons daarop attent en dat hebben we ons aangetrokken. De vraag is, hoe je mobiel erfgoed het beste kunt koppelen aan vast erfgoed. Mobiel erfgoed is moeilijker te registreren en volgens mij wil niemand aan een vergunningstelsel zoals voor vaste monumenten, waarbij de aanvraag alleen al 1500 euro kost.

‘We vroegen ons dit voorjaar af wat nu eigenlijk het voordeel is van een plek op de monumentenlijst. Je krijgt te maken met allerlei eisen op het gebied van onder meer arbo, milieu en veiligheid en dat kan belemmerend werken. Onderzoek wees uit dat vijftien wetten aanwijsbaar negatieve voorschriften bevatten. Toen bleek ook, dat we te weinig wisten van ontheffingsmogelijkheden in die wetten. Dus wanneer de Kamercommissie Cultuur 16 november akkoord gaat met onze beleidsbrief, dan komt er een extern juridisch onderzoek naar die wettelijke mogelijkheden. Zodra het parlement ook akkoord is, passen we de Monumentenwet en het Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding Monumenten (BRIM) aan. Die nieuwe wetten kunnen in mei 2011 van kracht worden.'

Vanuit de zaal werd De Jong gevraagd, waarom niet ook de mogelijkheid wordt geschapen om historisch waardevolle schepen als registergoed tot monument te verklaren. ‘Heeft zo'n schip een vaste ligplaats, dan is ook een koppeling met het bestemmingsplan goed mogelijk. Op die manier zou u de hamvraag in deze problematiek via de achterdeur kunnen beantwoorden.'

De Jong zei geen ja of nee, maar beloofde wel die vraag mee te nemen in het juridische onderzoek.

‘Kansen grijpen'
Steeds meer gemeenten onderkennen de meerwaarde van historische havens en schepen. Ze trekken publiek, vertellen over de historie van de gemeente en zorgen voor toeristische omzet. In het verleden berustte die ontwikkeling vooral op toeval en op het grijpen van (subsidie)kansen, bleek uit de woorden van directeur Arie ter Beek van museum Spakenburg. ‘We hadden ooit een vloot van 200 vissersschepen, in 1995 ging de afslag dicht en in 2008 is het laatste vissersschip verkocht', schetste hij de neergang van de Bunschoter visserij. Ondertussen kochten Duitsers en Nederlanders echter oude botters op, gingen ermee varen en hielden wedstrijden. ‘Eind jaren tachtig vroeg de botterwerf ons als gemeente om hulp bij een opknapbeurt, die 1,6 miljoen gulden moest kosten. Dat leidde ertoe dat de gemeente alles overnam en in een beheersstichting onderbracht. En de opknapbeurt bleek in 1997 3,5 miljoen te hebben gekost. Maar we hadden nog geld over en hebben met die 1,2 miljoen de molen herbouwd. En volgende week neemt de raad een besluit over herstel van de spuisluis, een klus van twee miljoen euro.'

Museaal havenbeheer
Directeur Rein Schuddeboom van het Rotterdamse Havenmuseum bracht half september een ververste toekomstvisie uit als reactie op de gemeentevisie over de Waterstadhavens tot 2020. Het museum telt nu 130 ligplaatsen, heeft een werf ‘met een bezettingsgraad van 98 procent' en beheert vijf havens. De discussies over de dure locatie van het museum zijn verstomd. Schuddeboom wil graag meer havens beheren, hoopt samen met het Maritiem Museum aan gebiedsontwikkeling te kunnen doen en wil de oude havens ontsluiten voor spitsen (Rederijhaven), watertaxi's, passanten, cruise- en partyvaart. ‘We streven naar een soort nat bestemmingsplan, waarin we woonschepen en drijvende restauratiebedrijfjes een plaats geven. Zo mondt een ruimtelijk plan uit in ligplaatsbeleid.'

Hij was lovend over de gemeente. ‘Het Havenbedrijf beschouwde dit soort schepen tot voor een aantal jaren nog als oud roest, maar streeft nu naar een beter imago van de haven bij de vele nieuwe Rotterdammers. Je moet niet vergeten, dat van de 22.000 havengebonden banen er slechts 6000 direct met de haven te maken hebben. De andere zijn vooral kantoorbanen. Mede daardoor krijgen wij nu redelijk gemakkelijk geld los voor projecten. Zo werd ons onlangs gevraagd snel voor anderhalf miljoen euro aan projecten in te dienen.'

Het Havenmuseum is terughoudend met verwerving van objecten. ‘We willen het met wat we nu hebben goed doen. Er zal wellicht weleens behoefte zijn aan een specifieke kraan of een bepaald binnenschip, maar nu hebben we bijvoorbeeld twee dezelfde, kostbare, stoomslepers. Eigenlijk één te veel, maar voor een particulier is zo'n schip niet te onderhouden.' (SK)

www.moderniseringmonumentenwet.nl