Vijftien jaar klussen aan Zaandam

Met haar 56 jaar behoort het betonningsvaartuig Zaandam tot de jongste van de schepen die tot het Nederlandse varende erfgoed worden beschouwd. De Zaandam werd in 1953 samen met het zusterschip Terschelling gebouwd in Haarlem door de scheepswerf N.V. Haarlemsche Scheepsbouw Maatschappij. Het bouwnummer was 511.

Drie jaar later volgden nog de Frans Naerebout en de Vlissingen. Zij moesten de betonningen voor de Nederlandse kust onderhouden en tussendoor de lichtschepen en hun bemanningen voorzien van brandstof, water en voedsel.

Vandaar dat de Zaandam werd gebouwd met grote dubbele bodemtanks en een gasbun voor vier grote gasflessen. Het gas was zowel voor de lichtschepen als voor de gasboeien, die vanaf de Zaandam op zee werden bijgevuld.

Niek Peters uit Vlissingen weet inmiddels veel over de Zaandam. Behalve dat hij docent is aan het Vlissingse Maritiem Instituut De Ruyter, is hij al twintig jaar als vrijwilliger betrokken bij het Zeekadetkorps Scheldemond in Vlissingen. Vanuit die hoek leerde hij de Zaandam in 1993 kennen. ‘We kregen een telefoontje dat bij Damen in Gorinchem een zeewaardig schip lag wat geschikt zou zijn voor de zeekadetten', vertelt Peters. ‘Wij beschikten over het binnenschip Scheldemond, maar de reparaties die daar aan zaten te komen, waren voor ons niet op te brengen.'

Peters ging met een paar collega-vrijwilligers bij Damen kijken en zag een roestbak waar op het dek het gras tot kniehoogte kwam. ‘Maar de machine, een Werkspoor TMA 276 uit 1951, was nog in perfecte staat. Iemand van de werf liet ‘m elke week even draaien.'

Uit nader onderzoek bleek dat ook het vlak goed was; de schroefas verkeerde zelfs in prima staat. Er werd nog wat gesteggeld over de prijs en in 1994 kon het Zeekadetkorps de Zaandam zijn eigendom noemen.

Deukendam
Daarna begon het opknappen. Peters: ‘Afgezien van het feit dat het schip een paar jaar bij Damen had gelegen, was het ook behoorlijk uitgewoond. We hebben eerst voornamelijk gestript en schoongemaakt. Zo stond alles in het grote werkruim onder het werkdek stijf van veertig jaar vet en viezigheid.'

Van 1954 tot 1977 heeft de Zaandam haar werk als betonningsvaartuig gedaan. Daarna heeft zij enkele jaren opgelegd gelegen, tot ze begin jaren tachtig werd ingezet als loodsopleidingsvaartuig in Den Helder. Daar kreeg ze de bijnaam Deukendam. ‘Er zit geen boegschroef op de Zaandam en dat maakt het manoeuvreren lastiger voor de aspirant loodsen. Er werd weleens een deukje in gevaren.'

Die deukjes zijn weer zichtbaar, want inmiddels zijn negentien lagen verf van de scheepswand afgestraald. Ook is vier jaar geleden alle asbest uit het schip gehaald. ‘Die lagen verf waren koperhoudend, dus dat moet als chemisch afval worden afgevoerd', vertelt Peters. ‘En asbest moet door specialisten worden verwijderd. Na afloop waren we 40.000 euro armer en was de kas leeg.'

Figee ankerlier
Binnen is alles gestript en geïsoleerd. Via het netwerk van de verschillende bestuursleden en door subsidies en sponsoring kon het een en ander aan boord worden gebracht, waaronder de complete inrichting van twee zespersoonshutten. Er kunnen nu maximaal vijftig mensen blijven slapen, maar dat gebeurt zelden.

Er zijn twee gebruikersgroepen. In het weekeinde is de Zaandam voor de zeekadetten. Aan de hand van hun ‘opleidingsplan' leren ze de werkzaamheden op de brug en in de machinekamer.

Sinds enkele jaren is de Zaandam door de week ook het opleidingsschip voor de studenten van de zeevaartschool. ‘Ze leren alles over de machinekamer, maar staan ook op de brug', legt Peters uit. ‘Bij de laatste inspectie bleek overigens dat bij de hoofdmotor een lager is uitgelopen. Daar moet een reservelager in, wat een heel precies karwei is. Dus als er nog iemand is die goed weet hoe dat moet en die deze motor goed kent, is hij of zij van harte welkom om te komen helpen.'

En nu Peters het er toch over heeft, de Figee verticale ankerwinch moet helemaal worden gerestaureerd, alleen zijn de tekeningen niet compleet. ‘Een alternatief zou een horizontale lier zijn, maar het is toch jammer om die erop te zetten. Dus ik heb mijn hoop gevestigd op aanvullende tekeningen, of op iemand die zo'n winch in redelijke staat voor een schappelijke prijs heeft liggen.'

A-status
Uiteindelijk wil de inmiddels opgerichte Vriendenstichting Betonningsvaartuig Zaandam de A-status verkrijgen bij de Federatie Oud Nederlandse Vaartuigen (FONV). ‘Die hebben we nog niet. Er is enige discussie over de twee man-over-boordkraantjes die de oorspronkelijke klapdavit hebben vervangen. Zij zijn namelijk uit 1960 in plaats van 1953.'

De Zaandam is ook lid geworden van de Landelijke Vereniging tot Behoud van het Historisch Bedrijfsvaartuig (LVBHB). ‘Als we de A-status krijgen, dan zou het de moeite waard zijn om in Vlissingen een historische haven van stalen schepen in te richten. Want die ontbreekt nog in Zeeland.' (IH)

Scheepsgegevens
Naam: Zaandam. Type: betonningsvaartuig. Scheepswerf: Haarlemsche Scheepsbouw Maatschappij. Bouwjaar: 1953. Opdrachtgever: Koninklijke Marine. Lengte: 41,10 meter (na 2,50 meter verlenging achterdek in 1963). Breedte: 7,53 meter. Diepgang: 2,83 meter. Voorstuwing: vaste schroef, keerkoppeling, Werkspoor TMA 276 430 pk diesel. Zusterschip: Terschelling tot circa negen jaar geleden nog getraceerd als schip voor duikers, nu niet meer te vinden.

Neem nu een gratis abonnement op de Nieuwsbrief. U krijgt dan twee keer per week alle maritieme nieuws in uw emailpostbus.